Додатоци во исхраната – потреба или само добар маркетинг? (прв дел)

Полиците во аптеките, дрогериите, веб-продавниците и спортските торби денес изгледаат како минијатурни лаборатории за производство на подобар живот: магнезиум за нервите, витамин Ц за имунитетот, колаген за зглобовите, омега-3 за срцето и мозокот, креатин за мускулите, пробиотици за цревата, цинк за настинка, куркума за воспаленија, ашваганда за стрес и мултивитамини за сè останато што сè уште не стигнало до рекламниот флаер. Науката при тоа често ја има улогата на „расипувач на забавата“ во бел мантил: доаѓа, ги разгледува тврдењата, превртува со очите и вели дека ефектот не е докажан.

Полица полна со ветувања

Додатоците во исхраната, во фармако-нутриционистичка смисла, се наоѓаат во еден нејасно дефиниран простор помеѓу храната, медицината, ритуалот и пазарот на надеж. Тие не се лекови, но често се рекламираат со речник што кокетира со медицината. Не се ниту обична храна, но се продаваат како во нив да се наоѓа токму онаа мала биохемиска алка што му недостасува на организмот за конечно да го достигне својот полн, блескав, метаболички и духовно просветлен потенцијал. А не се ниту сосема безопасни, бидејќи „природно“ не значи автоматски и корисно, а „витамин“ не значи автоматски и безопасно.

Во тој свет многу лесно може да се западне во две подеднакво погрешни крајности. Првата е маркетиншката: на сите нешто им недостасува, секој мора да се „надополни“, телото наводно постојано е на работ на нутритивен банкрот и од пропаст го дели само уште една капсула од акциско пакување. Втората е скептичната, со блага склоност кон негативизам: сето тоа е фрлање пари, и онака ќе го исфрлиме преку урината непроменето, па на крај остануваат само скапа урина и плацебо во целулозна обвивка.

Реалноста е помалку погодна за маркетиншки слогани. На здрава личност која се храни разновидно, нема дијагностициран недостаток, не е бремена, не е во поодмината возраст, не е на рестриктивна диета и нема посебни физиолошки потреби, не ѝ е потребен секојдневен коктел од капсули. Но, да бидеме реални: кој воопшто е таа „здрава личност“, тој лабораториски еднорог што живее во учебник по физиологија, се храни според медитеранската пирамида, спие осум часа, редовно престојува на сонце, никогаш не прескокнува оброк и рибата ја среќава во форма различна од паштета? Луѓето имаат вистински животи, смени на работа, навики, болести во развој, лекови, бремености, старост, прехранбени убедувања и спортски амбиции. А кога еднаш ќе си признаеме дека не сме сите подеднакво здрави дури и кога не сме болни според медицинска дијагноза, тогаш може да започне разумна дискусија.

Суплементот не е замена за смислена исхрана

Првото правило е едноставно: додатокот во исхраната има смисла тогаш кога навистина има што да се додаде. Не кога рекламата вели дека треба, туку кога навистина постои недостаток или зголемена потреба, намалена апсорпција, посебна животна фаза или јасно дефинирана цел. Во спротивно, додатокот станува нешто што неговото име не го кажува, но пазарот често го подразбира: додаток на совеста.

Во научна смисла постојат најмалку четири различни видови суплементација. Првата е корективна: на организмот му недостасува нешто, лабораторискиот наод или клиничкиот контекст го потврдуваат тоа, па недостатокот се надоместува. Примери се железото кај сидеропенија, витамин Б12 кај недостаток или витамин Д кај ризични групи и докажан дефицит.

Втората е превентивна: додатокот се дава пред да се појави проблемот, бидејќи се знае дека во одредена животна фаза го намалува ризикот од сериозен исход. Фолната киселина пред бременост и во рана бременост е најчист пример за таква логика.

Третата е функционална или целно ергогена: на пример креатин при тренинг за сила или кофеин кај спортови на издржливост, каде целта не е лекување на недостаток, туку подобрување на специфични перформанси.

Четвртата е маркетиншка: „за имунитет“, „за виталност“, „за детокс“, „за енергија“, „за секој случај“. Во оваа четврта категорија најчесто се случува финансиски трансфер од паричникот кон оптимизмот.

Затоа прашањето „кој суплемент е добар?“ не е добро прашање. Подобро е: за кого, зошто, во која доза, колку долго, со каков очекуван исход и со каков ризик? Без тие прашања, капсулата е само мала шарена претпоставка.

Бременост: каде таблетата престанува да биде “инфлуенсерство”

Бременоста е добар пример зошто реченицата „суплементите се непотребни“ не е точна. Во бременоста, а уште поважно во периодот пред зачнување, фолната киселина има многу цврсто место во превенцијата на дефекти на невралната цевка кај ембрионот, односно раниот зачеток од кој ќе се развијат мозокот и ‘рбетниот мозок на детето.

Тоа не е додаток за „сјајна коса на трудницата“, туку интервенција со јасна биолошка логика, епидемиолошка потврда и превентивен ефект. Фолатот е неопходен за синтеза на ДНК и правилна клеточна делба, а невралната цевка се затвора многу рано, често пред жената воопшто да знае дека е бремена. Затоа фолната киселина не се воведува кога бременоста веќе станала семејна вест, туку идеално уште пред неа.

Што се дефекти на невралната цевка?

Невралната цевка е многу рана ембрионална структура од која се развиваат мозокот, ‘рбетниот мозок и нивните заштитни обвивки.

Ако таа структура не се затвори правилно во првите недели од бременоста, можат да настанат тешки вродени малформации како спина бифида (расцеп на ‘рбетот) или аненцефалија (неразвиеност на големи делови од мозокот).

Затоа фолната киселина е важна пред зачнување и во најраната бременост – во период кога бременоста често сè уште не е ни препознаена.

Но бременоста не завршува со фолната киселина. Во игра влегуваат и железото, јодот, витаминот Д, витаминот Б12, холинот и омега-3 масните киселини, но не како универзална пренатална шведска маса во која сè се зема подеднакво и без размислување.

Прегледот објавен од Канцеларијата за додатоци во исхраната (Office of Dietary Supplements) при National Institutes of Health (NIH), една од водечките американски биомедицински истражувачки институции, нагласува дека потребите за додатоци во исхраната за време на бременоста се менуваат, но и дека тие треба да се проценуваат во согласност со исхраната, ризик-факторите, лабораториските наоди и клиничкиот контекст. Жената која консумира риба, јајца, млечни производи и месо не е во иста позиција како веганка. Бремената жена со нормални вредности на феритин, односно со соодветни резерви на железо во организмот, не е ист случај како бремена жена со изразена сидеропенија – недостаток на железо кој може да претходи на анемија или веќе да биде придружен со неа. Исто така, додавањето јод кај лице со соодветен внес и нормална функција на тироидната жлезда не е исто прашање како недоволниот внес на јод или постоењето заболување на тироидната жлезда.

Со други зборови, бременоста е област во која суплементацијата може навистина да биде важна, но токму затоа не треба да биде препуштена на алгоритми и логиката на веб-продавници кои по купување фолна киселина предлагаат уште осум производи што „ги купиле и други корисници“.

Витамин Д: ниту светец ниту шарлатан

Малку нутриенти во последните дваесетина години поминале таков пат – од здодевен витамин за коски до речиси секуларен светец на превентивната медицина – како витаминот Д. Му се припишуваше сè: подобар имунитет, помал ризик од рак, поздраво срце, подобро ментално здравје, помалку инфекции, подолг живот, подобри мускули и општа отпорност кон зимската сивина.

Дел од таа приказна има биолошка смисла; рецептори за витамин Д постојат во бројни ткива, а неговиот недостаток не е редок.

Сепак, големите рандомизирани студии и метаанализи досега не потврдија значаен превентивен ефект врз вкупната појава на рак. Биолошката веродостојност не е исто што и доказ за голема клиничка корист.

Најдобрите суплементи често не се оние со најгласна реклама, туку оние што решаваат конкретен дефицит. Витаминот Б12 е одличен пример. Тој е неопходен за нормална функција на нервниот систем, создавање еритроцити и синтеза на ДНК.

Се наоѓа претежно во намирници од животинско потекло, па веганите мора да имаат сигурен извор на Б12 – преку збогатена храна или суплементација. Кај постарите лица проблемот често не е само внесот, туку и апсорпцијата, бидејќи намалената желудочна киселина, атрофичниот гастритис, пернициозната анемија, метформинот или инхибиторите на протонската пумпа можат да ја нарушат искористливоста на витаминот Б12.

Тука нема многу простор за филозофија. Ако Б12 недостасува, последиците можат да бидат хематолошки, но и невролошки, па суплементацијата или третманот имаат јасна цел.

Слично важи и за железото. Железото не е додаток „против замор“ во секоја смисла на зборот. Заморот може да има илјада причини – од анемија до несоница, депресија, сменска работа, хипотироидизам или едноставно животот како таков.

Но кај докажана сидеропенија, особено кај жени со обилни менструации, во бременост, адолесценција, по крварење или при ограничувања во исхраната, железото има многу конкретно место. Проблемот е што железото не треба да се зема на своја рака. Вишокот не е безопасен, а самолекувањето може да ја замагли вистинската причина за анемијата. Ако организмот некаде губи крв, не е мудро само да се додава железо, исто како што не се долева масло во автомобил од кој очигледно нешто протекува.

Старост, мускули и протеини: кога суплементот станува практична храна